‘ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಪದ್ಧತಿ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದ ಸರ್ಕಾರ: ‘ಹಾಗಾದರೆ ನಾವು ಇನ್ನೂ ಏಕೆ ಈ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ ಮಹಿಳಾ ಕಾರ್ಮಿಕರು

ನವದೆಹಲಿ: ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಪದ್ಧತಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಮೂಲನೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ಬಿಹಾರ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಮಹಿಳಾ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಆ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಒಣ ಶೌಚಾಲಯಗಳು (ನೀರಿನ ಫ್ಲಶ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಲ್ಲದ) ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದು, ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಆರೋಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ‘ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಪದ್ಧತಿ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸರ್ಕಾರ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ, ತಾವು ಪ್ರತಿದಿನ ಮಾನವ ಮಲವನ್ನು ಕೈಯಿಂದಲೇ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಹೇಗೆ ವಿವರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಅವರು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1ರಂದು ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೊಂದರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಆಗಮಿಸಿದ್ದ ಮಹಿಳೆಯರು ತಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡರು. ಮಾನವ ಮಲವನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವ ಕೆಲಸ ಇನ್ನೂ ತಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಭಾಗವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದು, ತಮ್ಮ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಣ ಶೌಚಾಲಯಗಳ ಬಳಕೆ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮುಂದಿಟ್ಟರು.

“ನಾವು ಪ್ರತಿದಿನ ಒಣ ಶೌಚಾಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಸರ್ಕಾರವು ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಕೆಲಸವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ? ಈ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಗುಲಾಮಗಿರಿಯಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವಾಗ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಿಗುತ್ತದೆ?” ಎಂಬುದು ಮಹಿಳಾ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿತ್ತು.

ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಒಣ ಶೌಚಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸಫಾಯಿ ಕರ್ಮಚಾರಿ ಆಂದೋಲನ (ಎಸ್‌ಕೆಎ) ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಈ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲಾಯಿತು. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವರ್ಷವಿಡೀ ನಡೆಯುವ ‘ಭಾರತ @ 80’ ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೂ ಚಾಲನೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸಮಾನತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ನಿರಂತರ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸುವುದು ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ.

ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಸೀತಾಪುರದ 70 ವರ್ಷದ ಮುಸ್ಸಿ ದೇವಿ ತಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಬಹುಪಾಲು ಮಾನವ ಮಲವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವ ಕೆಲಸದಲ್ಲೇ ಕಳೆದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಜೀವನದ ಅಂತಿಮ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವ ತಾವು ಸಾಯುವ ಮುನ್ನ ಈ ಪದ್ಧತಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುವುದಾಗಿ ಅವರು ತಿಳಿಸಿದರು. ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿರುವ ತಮ್ಮಂತಹ ಮಹಿಳೆಯರ ಅನುಭವಗಳು ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕೃತ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನೋವು ಅವರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು.

ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಅಂಗುರಿ ಬಾಯಿ ಅವರ ಅನುಭವವೂ ಇದೇ ರೀತಿಯದ್ದು. 14ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮದುವೆಯಾದ ಬಳಿಕ ತಮ್ಮ ಅತ್ತೆ ಒಣ ಶೌಚಾಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲು ತಮ್ಮನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. “ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೂ ನಾನು ಒಣ ಶೌಚಾಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಅವರು, ಸರ್ಕಾರವು ಈ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಲು ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು.

ಬಿಹಾರದ ಚಂಜೋತಿಯಾ ದೇವಿ ಅವರು 15ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಒಣ ಶೌಚಾಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದರು. ತಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಅನುಭವ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯ ಪಾಲಾಗಬಾರದು ಎಂಬುದು ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಕಾಳಜಿ. “ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು” ಎಂದು ಅವರು ಈ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಕರೆ ನೀಡಿದರು.

ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಮುಜಾಫರ್ ಅಹ್ಮದ್ ಶೇಖ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಕಾಶ್ಮೀರದಾದ್ಯಂತ ಒಣ ಶೌಚಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ವಿಚಾರದ ಕುರಿತು ಜನರು ಮಾತನಾಡಲು ಹೆದರುವುದರಿಂದ ಅದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚರ್ಚೆಯಿಂದ ಮರೆಮಾಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಎಸ್‌ಕೆಎ ಮಂಡಳಿ ಸದಸ್ಯೆ ನಾರಾಯಣಮ್ಮ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅನುಭವವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡರು. ಸುಮಾರು 600 ಆಸನಗಳಿರುವ ಒಣ ಶೌಚಾಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ತಾವು ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಕೆಲಸದಿಂದ ಹೊರಬಂದಿರುವುದಾಗಿ ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಆದರೆ ಆ ಕೆಲಸದಿಂದ ತಾವು ಮುಕ್ತರಾದ ನಂತರವೂ, ಈ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರುವ ಇತರರನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವುದೇ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿಸಿದರು.

ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲು ಹಲವು ಕಾನೂನುಗಳು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದರೂ, ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಹಲವು ಬಾರಿ ನಿರ್ದೇಶನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದರೂ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಗಳು ವಿವಿಧ ನೀತಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದರೂ ಈ ಪದ್ಧತಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಮೂಲನೆಯಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಎಸ್‌ಕೆಎ ಸದಸ್ಯೆ ದೀಪ್ತಿ ಸುಕುಮಾರ್ ಹೇಳಿದರು. ಈ ಸಮಸ್ಯೆ ಕೇವಲ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲ; ಅದು “ಜಾತಿ, ಪಿತೃಪ್ರಭುತ್ವ, ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಗುಲಾಮಗಿರಿ”ಯಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಬೇರೂರಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ವಿವರಿಸಿದರು.

ಕಾನೂನು ತಜ್ಞೆ ಉಷಾ ರಾಮನಾಥನ್ ಅವರು ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯ ಒಂದು ರೂಪವಾಗಿ ಸರ್ಕಾರ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. ಅಂತಹ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಅದರ ಮೂಲ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವರ ವಾದ.

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಮಾಜಿ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಮದನ್ ಲೋಕೂರ್, ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಎಸ್‌ಕೆಎ ಮತ್ತು ಬಾಧಿತ ಸಮುದಾಯಗಳು ತಮ್ಮ ಕಾನೂನು ಹೋರಾಟವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಆದರೆ ಈ ಪದ್ಧತಿಯ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆದ್ಯತೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ಆರೋಪಿಸಿದರು.

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಮಾಜಿ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಸುಧಾಂಶು ಧುಲಿಯಾ ಅವರು ದೇಶದ 40ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ಒಣ ಶೌಚಾಲಯಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ ಎಂಬ ಮಾಹಿತಿ ತಮಗೆ ಆಘಾತ ಉಂಟುಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಮಹಿಳಾ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದ ಅವರು, ಭಾರತೀಯರು ತಮ್ಮ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಮಾನವ ಮಲವನ್ನು ಹೊರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇನ್ನೂ ದೇಶದಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬುದೇ ನಾಚಿಕೆಗೇಡಿನ ಸಂಗತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.

ಪಾಟ್ನಾ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ಮಾಜಿ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಅಂಜನಾ ಪ್ರಕಾಶ್, ಸಮಸ್ಯೆಯ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಕಾನೂನುಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಹರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. ದೇಶವು ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಕೇತಗಳ ಕುರಿತು ಸಾಕಷ್ಟು ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಪದ್ಧತಿಯಂತಹ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅವಮಾನವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ ಕುರಿತು ಸಮಾನ ಗಂಭೀರತೆಯಿಂದ ಯೋಚಿಸದಿರುವುದು ವಿಷಾದಕರ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಎಸ್‌ಕೆಎ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಬೆಜವಾಡ ವಿಲ್ಸನ್, ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಪದ್ಧತಿ ಇನ್ನೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ “ಜೀವಂತ ಪುರಾವೆ” ಒದಗಿಸಲು ಬಾಧಿತ ಕಾರ್ಮಿಕರು ದೆಹಲಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಬೇಕಾಗಿರುವುದೇ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ಮನಸ್ಥಿತಿ ಇನ್ನೂ ಮುಂದುವರಿದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. “ನಾನು 16 ವರ್ಷದವನಾಗಿದ್ದಾಗ ಈ ಹೋರಾಟ ಆರಂಭಿಸಿದೆ. ಈಗ ನನಗೆ 63 ವರ್ಷ. ಅನೇಕ ಸಂಗತಿಗಳು ಬದಲಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಒಣ ಶೌಚಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಕೆಲಸ ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿದೆ” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಒಣ ಶೌಚಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಛಾಯಾಚಿತ್ರ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ನಿರಾಕರಿಸಿವೆ ಎಂದು ವಿಲ್ಸನ್ ಆರೋಪಿಸಿದರು. ಈ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ಮುಂದುವರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಅವರು, ಒಂದು ವರ್ಷದೊಳಗೆ ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅಂತಿಮ ಸೂಚನೆ ನೀಡಿದರು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಎಸ್‌ಕೆಎ ತನ್ನದೇ ಆದ ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿಸಿದರು.

ಈ ಎಲ್ಲ ಆರೋಪಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನೀಡಿರುವ ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಮತ್ತೊಂದು ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮಳೆಗಾಲದ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಸಬಲೀಕರಣ ರಾಜ್ಯ ಸಚಿವ ರಾಮದಾಸ್ ಅಠಾವಳೆ ಲೋಕಸಭೆಗೆ ನೀಡಿದ ಲಿಖಿತ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ, 2024–25ರಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಎಲ್ಲ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಮೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಲಾಗಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಕಾರ್ಮಿಕನೂ ಪತ್ತೆಯಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದರು.

ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕ ರಾಹುಲ್ ಗಾಂಧಿ ಕೇಳಿದ್ದ ಲಿಖಿತ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದ ಅಠಾವಳೆ, ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಕಾರ್ಮಿಕರಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗ ನಿಷೇಧ ಮತ್ತು ಅವರ ಪುನರ್ವಸತಿ ಕಾಯ್ದೆ, 2013ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಎಲ್ಲ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಸಮೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿವೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಂದ ಮುಕ್ತವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದರು.

ಆದರೆ ಇದೇ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ, 2013 ಮತ್ತು 2018ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 58,098 ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನೂ ಸಚಿವರು ನೀಡಿದ್ದರು. ಹೀಗಾಗಿ ಸರ್ಕಾರದ ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಪತ್ತೆಯಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅಧಿಕೃತ ಹೇಳಿಕೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಮಹಿಳಾ ಕಾರ್ಮಿಕರ ನೇರ ಅನುಭವಗಳ ನಡುವೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ.

ಸಚಿವರು ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ಅಪಾಯಕಾರಿ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದರ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನೂ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ರಕ್ಷಣಾ ಸಾಧನಗಳು, ಸೂಕ್ತ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಸುರಕ್ಷತಾ ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸದೆ ಉದ್ಯೋಗದಾತರು ಒಳಚರಂಡಿ ಅಥವಾ ಸೆಪ್ಟಿಕ್ ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಮಿಕರಿಂದ ಕೈಯಿಂದ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಶುಚಿಗೊಳಿಸುವಿಕೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, 2013ರ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ನೈರ್ಮಲ್ಯವಿಲ್ಲದ ಶೌಚಾಲಯದಿಂದ ಮಾನವ ಮಲವನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವುದು, ಸಾಗಿಸುವುದು ಅಥವಾ ವಿಲೇವಾರಿ ಮಾಡಲು ನೇಮಕಗೊಂಡ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಕಾರ್ಮಿಕ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ನಡುವೆಯೂ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಾವಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರ ಚರ್ಚೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಎಸ್‌ಕೆಎ ಪ್ರಕಾರ, 2021ರ ಜನವರಿಯಿಂದ 2026ರ ಜುಲೈವರೆಗೆ ಒಳಚರಂಡಿ ಮತ್ತು ಸೆಪ್ಟಿಕ್ ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ 593 ಮಂದಿ ಮೃತಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 332 ಸಾವುಗಳು ಮಾತ್ರ ಸಂಭವಿಸಿವೆ ಎಂದು ಸರ್ಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದೆ ಎಂದು ಎಸ್‌ಕೆಎ ಆರೋಪಿಸಿದೆ. ಅಂದರೆ 261 ಸಾವುಗಳು ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಂಘಟನೆಯ ವಾದ.

2013ರ ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಕಾರ್ಮಿಕರ ನೇಮಕ ನಿಷೇಧ ಮತ್ತು ಅವರ ಪುನರ್ವಸತಿ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಕೆಲಸ ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವಾಗಿದೆ. ಈ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯಾಂತ್ರೀಕರಿಸುವಂತೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಕೂಡ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಹಲವು ಬಾರಿ ನಿರ್ದೇಶನ ನೀಡಿದೆ. ಆದರೂ ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಳಚರಂಡಿ ಮತ್ತು ಸೆಪ್ಟಿಕ್ ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಆರೋಪಗಳು ಮುಂದುವರಿದಿವೆ.

ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು, ವಕೀಲರು, ಹೋರಾಟಗಾರರು, ಬರಹಗಾರರು, ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞರು ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಒಣ ಶೌಚಾಲಯಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕೈಗೊಂಡರು.

ಹೀಗಾಗಿ, ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಪದ್ಧತಿ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಸರ್ಕಾರದ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, “ನಾವು ಇನ್ನೂ ಈ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ” ಎಂದು ಬಾಧಿತ ಸಮುದಾಯಗಳ ಮಹಿಳೆಯರು ನೀಡುತ್ತಿರುವ ನೇರ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳು ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿವೆ.

ಕಾನೂನು, ಸರ್ಕಾರಿ ಸಮೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ನೆಲಮಟ್ಟದ ವಾಸ್ತವದ ನಡುವೆ ಇರುವ ಈ ಅಂತರವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿವಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಈಗ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ. ಕೈಯಿಂದ ಮಲ ಹೊರುವ ಪದ್ಧತಿ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನಿರ್ಮೂಲನೆಯಾಗಬೇಕಾದರೆ, ಕೇವಲ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ‘ಮುಕ್ತ ಜಿಲ್ಲೆ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಈ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರನ್ನೂ ಗುರುತಿಸಿ, ಅವರ ಬದುಕಿನಿಂದ ಈ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊರಹಾಕುವ ಕ್ರಮ ಅಗತ್ಯ ಎಂಬ ಒತ್ತಾಯ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಕೇಳಿಬಂದಿದೆ.