ಭಾರತೀಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಉನ್ನತ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿದ್ದ ಆಂತರಿಕ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಹಾಗೂ ಕಚೇರಿಯ ಅಧಿಕಾರ ಹಂಚಿಕೆ ಕುರಿತಾದ ಸಂಘರ್ಷಗಳು ಈಗ ಆರ್‌ಟಿಐ ದಾಖಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಬಹಿರಂಗಗೊಂಡಿವೆ. ಆಯೋಗದ ಹಿರಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಯೊಬ್ಬರು ಹೊರಡಿಸಿದ್ದ ಅಧಿಕಾರ ಹಂಚಿಕೆ ಆದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಇಬ್ಬರು ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಕೇಂದ್ರ ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗೆ ಬರೆದಿದ್ದ ಸುದೀರ್ಘ ದೂರು ಪತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಆಂತರಿಕ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿರುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಹೋರಾಟಗಾರ, ನಿವೃತ್ತ ಕಮೋಡೋರ್ ಲೋಕೇಶ್ ಕೆ. ಬಾತ್ರಾ ಅವರಿಗೆ ಲಭ್ಯವಾಗಿರುವ ಆರ್‌ಟಿಐ ಹಿಂಬರಹವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ‘ಇಂಡಿಯಾ ಟುಡೇ’ ಈ ತನಿಖಾ ವಿವರಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.
ಅಧಿಕೃತ ಕಡತಗಳ ವಿವರಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಆಯೋಗದ ಹಿರಿಯ ಉಪ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತ ಮನೀಶ್ ಗರ್ಗ್ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಕೋರಿ ಜುಲೈ 29ರಂದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರಾದ ಡಾ. ಸುಖ್‌ಬೀರ್ ಸಿಂಗ್ ಸಂಧು ಮತ್ತು ಡಾ. ವಿವೇಕ್ ಜೋಶಿ ಅವರು ಕೇಂದ್ರ ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಟಿ.ವಿ. ಸೋಮನಾಥನ್ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ರವಾನಿಸಿದ್ದರು. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ಕೇಡರ್‌ನ ಐಎಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿರುವ ಮನೀಶ್ ಗರ್ಗ್, ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಅಧಿಕಾರಿ ಭಾನು ಪ್ರಕಾಶ್ ಯೆಟೂರು ಅವರ ರಜೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಉಸ್ತುವಾರಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡ ಕೆಲವೇ ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ಜುಲೈ 28ರಂದು, ಅವರು ಆಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಕೆಲಸದ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಪುನರ್ವಿಂಗಡಿಸಿ ಹೊಸ ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಿದ್ದರು. ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಸರು ಸೇರ್ಪಡೆ, ತಿದ್ದುಪಡಿ ಹಾಗೂ ತೆಗೆದುಹಾಕುವಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ತೀರ್ಮಾನಗಳ ಕೇಂದ್ರೀಕರಣದ ಸುಳಿವು ಈ ಆದೇಶದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಈ ಹಿಂದೆ ‘ದಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್’ ವರದಿ ಮಾಡಿತ್ತು.
ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಕುರಿತು ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗೆ ಬರೆದ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಆಯುಕ್ತ ಸುಖ್‌ಬೀರ್ ಸಿಂಗ್ ಸಂಧು, ಆಯೋಗದ ಒಳಗಾಗಲಿ ಅಥವಾ ತಮ್ಮೊಂದಿಗಾಗಲಿ ಯಾವುದೇ ಪೂರ್ವ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಸದೆ ಹಾಗೂ ಮುನ್ಸೂಚನೆ ನೀಡದೆ ಈ ಏಕಪಕ್ಷೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕಳವಳ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದರು. ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಆಯುಕ್ತ ವಿವೇಕ್ ಜೋಶಿ, ತಾವು ಈ ಕುರಿತು ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗದಿಂದ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಕಡತವನ್ನು ಕೋರಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಪತ್ರಗಳನ್ನಾಧರಿಸಿ ಆಗಸ್ಟ್ 3 ಮತ್ತು 4 ರಂದು ಆಂತರಿಕ ಪರಿಶೀಲನೆ ನಡೆಸಿದ್ದ ಕೇಂದ್ರ ಸಂಪುಟ ಸಚಿವಾಲಯವು, ಆಗಸ್ಟ್ 5 ರಂದು ಆಯುಕ್ತರಿಗೆ ಅಧಿಕೃತ ಹಿಂಬರಹ ರವಾನಿಸಿತ್ತು.
ಸಂಪುಟ ಸಚಿವಾಲಯವು ತನ್ನ ಫೈಲ್ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಕಾರ್ಯಾಂಗದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ ಅದನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಿದೆ. ಇಬ್ಬರು ಆಯುಕ್ತರು ಕಳುಹಿಸಿರುವ ಪತ್ರಗಳು ಅವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆಯೇ ಹೊರತು, ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಆಯೋಗದಿಂದ ಬಂದ ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯಲ್ಲ ಎಂದು ಸಚಿವಾಲಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದೆ. ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಂಗವು ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ಅದು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯಲ್ಲಿ ನೇರ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣ ನೀಡಿ, ದೂರಿನ ಪ್ರತಿಯನ್ನು ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ (CEC) ಗಮನಕ್ಕೆ ತಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಆಯೋಗದ ಆಂತರಿಕ ಆಡಳಿತಕ್ಕೇ ಬಿಡಲಾಗಿದೆ.
10 ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ 14 ಬಾರಿ ಆಕ್ಷೇಪ: ಹಿನ್ನೆಲೆ ಹಾಗೂ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ:
ಈ ಇಡೀ ಘಟನೆ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ನಡೆದಿದ್ದಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ. ‘ದಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್’ ಈ ಹಿಂದೆ ವರದಿ ಮಾಡಿದಂತೆ, ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯ ‘ವಿಶೇಷ ತೀವ್ರ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ’ (SIR) ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇಬ್ಬರು ಆಯುಕ್ತರು ಕಳೆದ 10 ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 14 ಬಾರಿ ಲಿಖಿತ ಹಾಗೂ ಮೌಖಿಕವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಗಂಭೀರ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದರು. ತಂತ್ರಾಂಶದ ಮಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ತಳಮಟ್ಟದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕುತ್ತಿವೆ ಎಂಬುದು ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಮುಖ ಕಾಳಜಿಯಾಗಿತ್ತು.
ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, 2023ರ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಮತ್ತು ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ಕಾಯ್ದೆಯ 18ನೇ ವಿಧಿ (Section 18 of CEC & Other ECs Act, 2023) ಯನ್ವಯ ಆಯೋಗದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಆಯುಕ್ತರೆಲ್ಲರೂ ‘ಸರ್ವಸಮ್ಮತವಾಗಿ’ ಅಥವಾ ‘ಬಹುಮತದಿಂದ’ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆದರೆ, ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಬದಿಗೊತ್ತಿ ಅಧಿಕಾರಿಯೊಬ್ಬರು ಏಕಪಕ್ಷೀಯವಾಗಿ ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಿದ್ದು ಆಂತರಿಕ ಅಸಮಾಧಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ.
ಮೂಲ ಆದೇಶ ರದ್ದು ಹಾಗೂ ಆಯೋಗದ ಸ್ಪಷ್ಟನೆ:
ವಿವಾದ ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ, ಇಬ್ಬರು ಆಯುಕ್ತರ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಸೂಚನೆಗಳ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಮನೀಶ್ ಗರ್ಗ್ ಹೊರಡಿಸಿದ್ದ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಆದೇಶವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆಯೋಗ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.
ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 26ರಂದು ನೀಡಿದ ಪ್ರಕಟಣೆಯಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು, ಇಬ್ಬರು ಆಯುಕ್ತರು ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗೆ ಬರೆದಿದ್ದ ಪತ್ರಗಳು ಡೆಪ್ಯುಟೇಷನ್ ಮೇಲೆ ಬಂದಿದ್ದ ಅಧಿಕಾರಿಯೊಬ್ಬರ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಶಿಸ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದವೇ ಹೊರತು, ಆಯೋಗದ ನೀತಿ ನಿರ್ಧಾರಗಳಿಗಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಐಟಿ/ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವಿಭಾಗದ ಕೆಲಸಗಳಿಗಾಗಲಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಲ್ಲ ಎಂದು ತನ್ನ ಪೂರ್ಣ ನಿಲುವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿತ್ತು.
ಆದರೆ ಆರ್‌ಟಿಐ ದಾಖಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಈ ಮಾಹಿತಿ ಬಹಿರಂಗಗೊಂಡ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ‘ಇಂಡಿಯಾ ಟುಡೇ’ ನಡೆಸಿದ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಸುದೀರ್ಘ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅನುಭವ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಮುಖರು ಆಯೋಗದ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿಯನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಮಾಜಿ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತ ಅಶೋಕ್ ಲವಾಸಾ ಅವರು ಮಾತನಾಡಿ, ಈ ಇಡೀ ಪ್ರಸಂಗದ ಹಿಂದಿನ ನೈಜ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ. “ಆಯೋಗವು ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ಈ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಬೇಕು. ಆಯುಕ್ತರು ಎತ್ತಿದ್ದ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗಳನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತೇ, ಅವುಗಳ ಕುರಿತು ಆಯೋಗದ ಪೂರ್ಣ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ತ ಚರ್ಚೆ ನಡೆದಿತ್ತೇ ಹಾಗೂ ಆ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಬೇಕು” ಎಂದು ಲವಾಸಾ ಪಟ್ಟು ಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ.
ಇದೇ ವಿಷಯದ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡಿದ ರಾಜಕೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಕ ಯೋಗೇಂದ್ರ ಯಾದವ್, “ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಧಿಕಾರ ಹಂಚಿಕೆಯ ಆದೇಶವು ನಿಯಮಬಾಹಿರವಾಗಿದ್ದರೆ, ಆಯುಕ್ತರು ಸರ್ಕಾರದ ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆಯುವ ಬದಲು 2023ರ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಪೂರ್ಣ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ (Full Commission) ಅಧಿಕೃತ ಸಭೆಯನ್ನು ಕರೆಯಲು ಏಕೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಲಿಲ್ಲ? ಆಂತರಿಕವಾಗಿ ಆ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನ ವಿಫಲವಾಗಿದ್ದರೆ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಿಲ್ಲ?” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ಕೇವಲ ಕಾರ್ಯಾಂಗಕ್ಕೆ ದೂರು ನೀಡಿ ಸುಮ್ಮನಾದ ಕ್ರಮವನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜಕೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಕ ರಜತ್ ಸೇಠಿ ಕೂಡ ಆಯುಕ್ತರು ತಮ್ಮ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿತ್ತು ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.
ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯ ‘ವಿಶೇಷ ತೀವ್ರ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ’ (SIR) ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಹಾಗೂ ಹಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಗಳು ಎದುರಾಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಆಯೋಗದ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸಂವಹನ ಕೊರತೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಶೀತಲ ಸಮರಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿರುವುದು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ, ಕಾರ್ಯವೈಖರಿ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯ ಕುರಿತು ತೀವ್ರ ಕಳವಳವನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದೆ.
