ಭಾರತದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಕರ್ನಾಟಕ’ (ಕಲ್ಯಾಣ ಕರ್ನಾಟಕ) ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷವಾದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಹಲವು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದೆ. ಶ್ರೀವಿಜಯ ವಿರಚಿತ ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಲಾಕ್ಷಣಿಕ ಗ್ರಂಥವಾದ ಕವಿರಾಜ ಮಾರ್ಗ’ ಕೃತಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸಿದ ನೆಲವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗಾವಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಕನಗನಹಳ್ಳಿಯ ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪ, ಅಶೋಕನ ಮಸ್ಕಿ ಶಾಸನದಂಥ ಈ ಭಾಗದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಗತಿಗಳು ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿವೆ. ನಾಥ, ಶಾಕ್ತ, ಶೈವ, ಶರಣ, ಸೂಫಿ, ತತ್ವಪದಕಾರರಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಾಮರಸ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿವೇಕದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾವೆ. ಇಂತಹ ವೈಚಾರಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಈ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಶೋಷಣೆ, ದೌರ್ಜನ್ಯ, ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅನಿಷ್ಟ ಪದ್ಧತಿಗಳ ವಿರುದ್ಧದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೋರಾಟಗಳು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಘಟಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿವೆ.
ಕಲಬುರಗಿಯ ಸೌಹಾರ್ದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸಮಾನತೆ, ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿರುದ್ಧದ ಪ್ರತಿರೋಧ ಕಾಲಾತೀತವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಪ್ರಜ್ಞಾವಂತ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವಪರ ಚಿಂತನೆಗಳು ಮತ್ತು ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಖಂಡಿಸುವ ಚಿಲುಮೆ ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ.
ಜಾತಿ, ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ, ದೇವರು, ಧರ್ಮ ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ವೈದಿಕಶಾಹಿ ವರ್ಗದವರು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದ ಶೋಷಣೆಯ ಅಸ್ತ್ರಗಳೆಂಬ ಮನೋಭಾವ ಶೋಷಿತ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಶೋಷಿತ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಲು ಅನೇಕ ಮಹನೀಯರು ಶ್ರಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅನಿಷ್ಟ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಸಂಕೋಲೆಯಿಂದ ಶೋಷಿತರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಲು ಸಾಮುದಾಯಿಕವಾದ ಸಂಘಟನಾತ್ಮಕ ವೈಚಾರಿಕ ಚಳವಳಿ ವಿವೇಕದ ಮಾರ್ಗ ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ತುಡಿಯುತ್ತ ಹೊಸ ಕಾಲಮಾನಕ್ಕೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ವಿಚಾರಗಳು ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವ-ಸಮುದಾಯದ ಏಳಿಗೆಗೆ ಸೇವೆಗೈಯಬೇಕೆನ್ನುವ ಅನೇಕ ಮನಸ್ಸುಗಳು ರೂಪಗೊಂಡು ನಿಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ದುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದಾವೆ.
ಹೀಗೆ ಸಮುದಾಯಪರವಾದ ಕಾಳಜಿಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಮುಖರಲ್ಲಿ ಶಿವರಾಮ್ ಮೋಘ ಕೂಡ ಒಬ್ಬರು. ಇವರಿಗೆ ದಲಿತ ಪ್ಯಾಂಥರ್ಸ್ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಹೋರಾಟಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಅಂಬೇಡ್ಕರವರು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದ ಭಾರತೀಯ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಪಕ್ಷದ ರಾಜಕೀಯ ಚಿಂತನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅರಿವಿತ್ತು, ಖಚಿತವಾದ ನಿಲುವಿತ್ತು. ಇದೆಲ್ಲದರ ಜೊತೆಗೆ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಿಂದ ಗುಲ್ಬರ್ಗಾಕ್ಕೆ ಬಂದಂತಹ ಎಂ.ಎಸ್.ಕೆ. ಮಿಲ್ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಒಡನಾಟದಿಂದ ಸಂಘಟನೆಯ ಮಹತ್ವ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಇವರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಆ ಮೂಲಕ ದಲಿತರ ಪರವಾದ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಪ್ರಮುಖ ದಾರಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು.
1965ರಲ್ಲಿ ವಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಧಾರಾಕಾರ ಮಳೆಯ ಮಧ್ಯೆ ಮೋಘರವರು ಮಾರವಾಡಿ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಕೊಡಿಸಿ, ಪೂಜಾರಿಯನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಹೋರಾಟದ ಮುಖೇನ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರು ಕೀಳಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಮಾನವರೆಲ್ಲ ಸಮಾನರು ಎಂಬ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸಿದರು.
ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಜಯಂತಿಯನ್ನು ಗುಲ್ಬರ್ಗಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರತಿ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಏರ್ಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ದಲಿತ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ವೈಚಾರಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತಿದರು. ಶೋಷಿತ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೋರಾಟದ ಮನೋಭಾವ ಬೆಳೆಯಲು ಬುನಾದಿಯನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟರು. ಮೋಘಾ’ರವರ ಒಡನಾಡಿಗಳಾದ ಕೋರವಾರ ಗುಂಡಪ್ಪ, ಎಸ್. ಮಾಣಿಕರಾವ್, ಟೋಪಣ್ಣ’ ಮುಂತಾದವರು ಶೋಷಿತ ಸಮುದಾಯದ ಪರವಾದ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಜೊತೆಯಾದರು.
ಗುಲ್ಬರ್ಗಾದ ಯಾವುದೇ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ದಲಿತರಿಗೆ ಅನ್ಯಾಯವಾದರೆ ಈ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಸಭೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ವಿಚಾರಗಳಿಗೂ ಮಾನ್ಯತೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಇಡೀ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅನ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಲು ಹೊಸ ನುಡಿಗಟ್ಟುಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಖರವಾದ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರು.
ಗುಲ್ಬರ್ಗಾ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತಾ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ತೊಡೆದು ಹಾಕುವ ಸಲುವಾಗಿ ಮೋಘಾರವರು ತಮ್ಮ ಸಂಗಡಿಗರೊಂದಿಗೆ 1964ರಲ್ಲಿ ಗುಲ್ಬರ್ಗಾ ನಗರದಲ್ಲಿ `ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತಾ ನಿರ್ಮೂಲನಾ ಹೋರಾಟ’ವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು. ದಲಿತರ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಂಥ ದೌರ್ಜನ್ಯ, ಕೊಲೆ, ಸುಲಿಗೆ, ಅತ್ಯಾಚಾರಗಳಂಥ ಹೀನ ಕೃತ್ಯಗಳು ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಇಲ್ಲದವರಿಗೆ ಭೂಮಿ ಕೊಡಿಸಬೇಕೆಂಬ ಕೆಲ ಮಹತ್ತರ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು.
ಈ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದ ಬಸವನಗರ, ಅಶೋಕನಗರ, ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ ನಗರ, ತಾರಪೈಲ್, ಹೀರಾಪೂರಿನ ಎಲ್ಲಾ ವಯಸ್ಸಿನ ಸುಮಾರು ಮೂರು ಸಾವಿರ ದಲಿತ ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳು ಒಂದೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಜೈಲಿಗೆ ಹೋದರೂ ಮೋಘಾ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಂಗಡಿಗರು ಧೃತಿಗೆಡದೆ, ಹೋರಾಟದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯದೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ತಮ್ಮೊಳಗಿನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಟ್ಟಿತನದಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದು ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ.
ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಡಾ. ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಚಿಂತನೆಯ ನಿರಂತರ ಓದು ಮತ್ತು ಚರ್ಚೆಯ ಮೂಲಕ ಜಾಗೃತಗೊಂಡ ದಲಿತ ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರಜ್ಞಾವಂತ ನಾಯಕರು ಹಳ್ಳಿಯ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಗುಲ್ಬರ್ಗಾದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಾದ ರಾಯಚೂರು, ಬಿಜಾಪುರ, ಬೀದರನ ಪ್ರಮುಖ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ಹಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ದಲಿತ ಸಮುದಾಯದ ಮಕ್ಕಳು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಹರಸಿ ಗುಲ್ಬರ್ಗಾಕ್ಕೆ ಬರುವಂತಾಯಿತು.
ಹೀಗೆ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಬಂದಂತಹ ಬಡ ದಲಿತ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ‘ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಬಾಯ್ಸ್’ ವಸತಿ ನಿಲಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಮೋಘಾರವರು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯ ಸಮಾಜದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ದಾರಿದೀಪವಾದವರು. ಈ ರೀತಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅನಿಷ್ಟ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಮತ್ತು ದಲಿತರ ಶೋಷಣೆಯ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಯುವ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಅಣಿಗೊಳಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಇವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.
ದಲಿತರು ಗುಲ್ಬರ್ಗಾ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಶೋಷಣೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸಮಾನತೆಯ ವಿರುದ್ಧ, ದೌರ್ಜನ್ಯ, ಅನಿಷ್ಟ ಪದ್ಧತಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ನಿಲುವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಚಿಂತನಾ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದಲಿತ ಸಮುದಾಯ ತನ್ನ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅಣಿಯಾಯಿತು.
ದಲಿತತ್ವದ ಪ್ರಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಸಮಾನ ಮನಸ್ಕರ ಒತ್ತಾಸೆಯಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಮಂಗ್ಳೂರು ವಿಜಯ್ ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಡಿ. ಜಿ. ಸಾಗರ ಅವರ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ‘ದಲಿತ ಸಂಘರ್ಷ ಸಮಿತಿ’ ರೂಪಗೊಂಡು ದಲಿತ ಚಳವಳಿಗೆ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು. ಜಾತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಕೋಚ ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಶೋಷಿತ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ಆತ್ಮಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಹಾಗೂ ಶೋಷಿತ ಬಡ ದಲಿತ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಶೋಷಣೆಯ ಸಂಕೋಲೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ ಹಿರಿಯರ ತ್ಯಾಗಮಯಿ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಇಂದಿನ ಯುವ ತಲೆಮಾರು ಅರಿಯುವ ತುರ್ತು ಈ ಕಾಲದ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.
